Беғазы-Дәндібай кесенелері
Карагандинская область, Шетский район Беғазы-Дәндібай кесенелері - Беғазы-Дәндібай археологиялық мәдениетіне жататын Орталық Қазақстандағы жерлеу құрылыстары (б.з.д. XII—VIII ғғ.). 1998 жылға қарай 18-і табылған қабірлер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енуге үміткер болып табылады.
Географиялық орналасуы
Мегалиттік кесенелерді қамтитын, 35 тұрғын үйден тұратын және ауданы 10 гектарға дейінгі көне қала мегалиттерін пайдалана отырып салынған Бенғазы-Дәндібай мәдениетінің археологиялық ескерткіштері Орталық Қазақстанның таулы аңғарларында — Қарағанды облысының Шет ауданында орналасқан.
Құрылымы
Беғазы-Дәндібай кесенелері бірқатар ортақ сипаттарымен (шығысқа қараған төртбұрышты пішін, жоғарғы айналма галереяның болуы, арнайы тіреу тіректеріне бекітілген тақталары), сондай-ақ өлшемімен де, ішкі құрылымымен де ерекшеленеді. Ең үлкен (және ең көне) кесенелер Беғазы қорымының солтүстік бөлігінде, Беғазы тауының жанында шоғырланған. Көптеген кесенелер (бірақ бәрі бірдей емес) қосарланған (кейде салынған) сыртқы қабырғамен сипатталады, кейбір қабірлердің екі камералы құрылымы бар. Сыртқы қабырғаларды салу үшін салмағы 3 тоннаға дейінгі, өлшемдері 2,5×0,8×0,18-ден 3,8×1,2×0,18 м-ге дейінгі бір бөліктен тұратын тікбұрышты тас тақталар пайдаланылған. Кесенелер бөлігіндегі ішкі қабырғалар 1,2-1,3 м жерге дейін батырылған, шеті гранит плиталармен қапталған. Ішкі қабырғалардың жер бөлігінің биіктігі 1 метрден асады, сыртқы - кем дегенде 1,5 м, соның арқасында жоғарғы айналма галерея қалыптасады. Шұңқырдың түбінен сыртқы қабырғалардың жоғарғы жиегіне дейінгі құрылымның жалпы биіктігі кемінде 4 м құрайды. Жерлеу камерасында жаппай саркофаг пен құрбандық үстелі орналасқан. Беғазы қорымындағы кесенелердің жанынан қарапайым жерлеу орындары табылды, бұл сол кездегі қоғамның әлеуметтік жіктелуіне байланысты болуы мүмкін.
Мәдени маңызы
Құрғақ даламен қоршалған құнарлы тау аңғарларын алып жатқан Беғазы-Дәндібай мәдениетінің оқшауланып орналасуы оның Андронов және сақ мәдениеттері арасындағы өтпелі кезең ретінде қарастыруға мүмкіндік беретін бірегей ерекшеліктерінің қалыптасуына әкелді. Андронов дәуіріндегі мемориалдық-ғибадат ғимараттарымен ұқсастығына қарамастан, Беғазы кесенелері олардан монументалдылығымен және тіректерді, кіреберіс галереясын (дромос) қамтитын жетілдірілген сәулетімен ерекшеленеді. Қазақ кеңес археологы Ә. Марғұлан осы ескерткіштерді жиырма жыл бойы зерттеген. «Беғазы-Дәндібай мәдениеті» ұғымын ғылыми қолданысқа енгізген (атауына Беғазы шатқалынан басқа, осы мәдениеттің алғашқы ескерткіштері табылған Дәндібай ауылы да енгізілді) және оны қоладан ерте темір дәуіріне өтпелі кезең ретінде анықтады.
1998 жылы Беғазы-Дәндібай кесенелерін Қазақстан ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне ұсынды. Қазақстанның индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің Туризм индустриясы комитеті Беғазы қорымын еліміздің тарихи-мәдени туризмінің бес кластерінің бірі - Астана кластеріне енгізді. Кешенде қазба жұмыстары мен қалпына келтіру жұмыстары жалғасуда.
